Po meczu przy starej klubowej koszulce łatwo zadać pytanie, czy futbol ma jednego twórcę. Nowoczesną piłkę nożną ukształtowali angielscy działacze i kluby w XIX wieku, choć nazwisko Ebenezera Morleya często wysuwa się na pierwszy plan, a wcześniejsze próby spisania zasad komplikują prostą odpowiedź.

Futbol nie ma jednego wynalazcy, ale ma wyraźny moment narodzin
- Ebenezer Cobb Morley pomógł powołać The Football Association i przygotować pierwsze wspólne przepisy.
- Cambridge Rules z 1848 roku były wcześniejszą próbą uporządkowania gry, choć nie zachował się oryginalny zapis tych reguł.
- Rok 1863 oznacza początek skodyfikowanego futbolu, a nie pojawienie się pierwszej gry z piłką kopaną nogą.
- Różne kodeksy rywalizowały ze sobą; Sheffield Rules przyjęto do wspólnych przepisów FA dopiero w 1877 roku.
Morley uporządkował grę, której nie stworzył od zera
Gdy drużyny spotykały się w XIX-wiecznej Anglii, nie zawsze wiedziały, według jakich zasad zagrają. Kluby i szkoły miały własne reguły, więc spory o możliwość biegania z piłką czy kopania przeciwnika potrafiły zacząć się jeszcze przed pierwszym gwizdkiem.
Ebenezer Cobb Morley, londyński prawnik i działacz Barnes FC, zaproponował stworzenie wspólnego kodeksu. 26 października 1863 roku przedstawiciele klubów założyli The Football Association, a Morley przygotował projekt przepisów, które po dyskusjach przyjęto w grudniu. Uważam, że określenie go „ojcem nowoczesnego futbolu” jest trafne, o ile nie zamienia się go w samotnego wynalazcę gry.
To rozróżnienie przypomina dziś różnicę między klasyczną koszulką a jej późniejszą reedycją: można wskazać konkretny moment utrwalenia wzoru, ale sam styl wyrasta z wcześniejszej historii. W futbolu takim momentem stało się spisanie zasad, nie zaś nagłe wymyślenie piłki i gry.
Cambridge Rules poprzedzały kodeks FA, ale ich oryginał zaginął
Na długo przed spotkaniem londyńskich klubów studenci próbowali uzgodnić reguły, które pozwalałyby grać razem osobom przyzwyczajonym do różnych szkolnych wersji futbolu. Z tym wysiłkiem wiąże się Cambridge Rules z 1848 roku, często uznawane za ważny krok w stronę nowoczesnej gry.
Jest tu jednak historyczny haczyk: nie zachował się pisemny zapis pierwotnych reguł z 1848 roku. Wiadomo o nich z późniejszej relacji, a najstarszy znany dokument związany z zasadami i klubem w Cambridge pochodzi z 1856 roku. Dlatego popularne przedstawianie kodeksu z 1848 roku jako w pełni zachowanego, bezpośredniego „pierwszego regulaminu” jest zbyt pewne.
Znane kodeksy z Cambridge ograniczały możliwość biegania z piłką w rękach, ale dopuszczały jej złapanie w określonych sytuacjach. To pomaga zrozumieć, czemu zasady z 1863 roku nie spadły z nieba: ich twórcy wybierali spośród pomysłów, które krążyły już między szkołami i klubami.
W 1863 roku rozstrzygnięto spór o ręce i brutalne zagrania
Wczesny futbol nie był po prostu dzisiejszą grą w starych strojach. Spór dotyczył tego, czy wolno przenosić piłkę w rękach oraz kopać rywala w golenie, czyli stosować tak zwany hacking. Właśnie ta różnica wyznaczyła granicę między kodeksem FA a odmianą gry, z której rozwinęło się rugby.
Pierwsze przepisy FA zabraniały biegania z piłką i kopania przeciwnika, ale pozwalały złapać piłkę w ramach fair catch, czyli czystego chwytu dającego prawo do rzutu wolnego. Zakazywały natomiast podnoszenia piłki z ziemi rękami w czasie gry. To mniej oczywisty szczegół: futbol z 1863 roku nie był jeszcze identyczny z dzisiejszą wersją, choć wyraźnie odchodził od rugby.
Wspólny kodeks nie oznaczał natychmiastowej zgody wszystkich. Sheffield Football Club stosował własne Sheffield Rules, spisane w 1858 roku; miejscowe przepisy przetrwały obok reguł FA aż do 1877 roku. W 1867 roku rozegrano nawet Youdan Cup według zasad z Sheffield, więc przez pewien czas futbol miał kilka równoległych tradycji, a nie jeden obowiązujący model.
Cuju było dawną grą w piłkę, nie piłką nożną według dzisiejszych zasad
Wzmianka o starożytnych Chinach często pojawia się w opowieściach o początkach futbolu. Chodzi o cuju, grę polegającą między innymi na kopaniu piłki, której historia sięga ponad dwóch tysięcy lat. Podobieństwo ruchu nie wystarcza jednak, by uznać ją za tę samą dyscyplinę co współczesna piłka nożna.
FIFA Museum opisuje cuju jako dawną grę o odrębnych regułach i kontekście, związaną między innymi z dworem cesarskim i treningiem żołnierzy. Najbezpieczniej mówić więc o historycznym poprzedniku gier z piłką kopaną, a narodziny zorganizowanego futbolu wiązać z XIX-wiecznym porządkowaniem reguł w Anglii.
To rozróżnienie jest ważne także przy klubowych pamiątkach. Koszulka z dawnym herbem opowiada historię konkretnej drużyny i epoki, podobnie jak nazwa cuju wskazuje na własną tradycję, a nie na niezmienioną wersję dzisiejszego meczu.
Najuczciwsza odpowiedź zależy od tego, co nazywasz wynalezieniem
Jeśli pytasz o osobę, która pomogła spisać wspólne zasady, najkrótsza odpowiedź brzmi: Ebenezer Cobb Morley. Jeśli chodzi o samo kopanie piłki, nie da się wskazać jednego wynalazcy, bo podobne zabawy i gry rozwijały się w różnych miejscach na długo przed powstaniem nowoczesnych przepisów.
Ja rozdzielam te dwie odpowiedzi: Morleyowi przypisuję ważną rolę w narodzinach zorganizowanego futbolu, a nie autorstwo każdej wcześniejszej gry z piłką. Za początek współczesnej piłki nożnej najlepiej uznać skodyfikowanie zasad przez FA w 1863 roku, pamiętając, że ten kodeks wyrósł z wcześniejszych prób i przez lata współistniał z innymi regułami.